| |
1. De veertig talen die de economie doen draaien
Wanneer ik aan mensen die niet vertrouwd zijn met
de vertaalwereld, vertel dat ik op een vertaalbureau werk, gaan
hun ogen soms schitteren en krijg ik de vraag: "dan vertaal je zeker
wel veel boeken?" of "welke auteurs vertaal je?". In werkelijkheid
vormen boeken maar een heel klein percentage van de opdrachten die
ik in de vier jaar dat ik bij Eurologos werk, gezien heb.
Nu vraagt u zich misschien wel af wat we dan wel doen, en vooral
hoe we dat doen? Misschien kan ik beginnen met een kleine voorstelling
van het bedrijf waar ik werk. Eurologos werd in 1977 opgericht.
Het vertaalbureau dat klein begonnen is, groeide uit tot één
van de belangrijkste op de Belgische markt en telde een legertje
inhouse vertalers van allerlei nationaliteiten. Met de jaren werd
echter de behoefte duidelijk om "daar te laten vertalen waar de
talen gesproken worden", en dat was de aanzet tot een internationale
groep die momenteel 14 zetels telt. Bedoeling is te komen tot minstens
40 zetels, omdat de wereldeconomie door 40 talen draaiende gehouden
wordt, ofschoon de Unesco uitgaat van 6500 talen over de hele wereld.
2. Moedertaalvertalers die niet uitgeweken
zijn
Als ik dan vertel dat ik vertaler Nederlands-Frans-Italiaans-Engels
ben, komt eerst de opmerking dat Italiaans toch zo'n mooie taal
is, en dan vraagt men of het niet moeilijk is om naar het Italiaans
te vertalen. Neen, dat is niet moeilijk, want ik doe dat helemaal
niet. Bij of voor Eurologos werkt geen enkele vertaler naar een
andere taal dan zijn eigen moedertaal. Waarom zou je ook? Zelfs
als opgeleide, ervaren vertaler is het niet altijd eenvoudig om
een tekst uit de vreemde taal getrouw en met respect voor de toon
van de tekst, in de eigen taal om te zetten. Waarom zou je dan naar
de vreemde taal werken? Velen denken dat alles in het woordenboek
staat, maar ik hoef jullie niet te vertellen dat het woordenboek
je soms flink op het verkeerde been kan zetten. Zo herinner ik me
een tekst die de klant zelf vertaald had, en die we moesten reviseren.
Het betrof het 'neerleggen van een document' (déposer auprès
du tribunal). In de vertaalde tekst stond "we had to shelve the
document at the court", terwijl 'to shelve' betekent 'op een rek
leggen'. (placer sur une étagère). Een tekst die krioelt
van dergelijke kemels, wordt op de duur zelfs totaal onbegrijpelijk.
Misschien heeft ook iemand die brief gezien van een Chinees restaurant
die naast een hele hoop andere fouten ondertekend is met 'de richting',
als vertaling van 'La direction' Ik vermoed dat zowat alle vertalers
hem naar elkaar doorgestuurd hebben. Wanneer ik een tekst uit het
Nederlands naar het Italiaans, Duits of Spaans moet laten vertalen,
mail of in het slechtste geval, fax ik hem naar onze Eurologosvestiging
in Milaan, Keulen of Madrid waar ze perfect raad weten met mijn
tekst.
Omgekeerd vertaal ik, of reviseer ik, samen met mijn Antwerpse collega's,
hun teksten naar het Nederlands. Zo weten we alles over sofa's omdat
Milaan voor een Italiaanse zetelfabrikant alles naar het Nederlands
moet vertalen.
Voor bepaalde combinaties blijft dit uiteraard een probleem. Het
aantal Grieken (in Griekenland) dat Nederlands kent is uiteraard
klein. Maar een snelle revisie in Athene van een in België
vertaalde tekst, kan altijd. Per slot van rekening is het versturen
van een tekst maar een kwestie van seconden. Stel dat ik één
zin vertaald wil hebben naar het Arabisch. Ik mail mijn zin naar
Casablanca, waar hij twee minuten later aankomt en ik kan een half
uur later mijn zinnetje al in perfect, hedendaags Arabisch terug
krijgen. Met de nadruk op hedendaags, want daar wringt vaak het
schoentje van 'uitgeweken vertalers'. Stel dat ik besluit in exotischer
of rijker oorden te gaan wonen, hoe kan ik dan volledig op de hoogte
blijven van neologismen als 'rekeningrijden, fluisterasfalt, regenboogcoalitie,
....'. Om het dan nog maar niet te hebben over technologische evoluties
die telkens nieuwe woorden met zich meebrengen, bijvoorbeeld breedbeeld-TV.
Ik herinner me een Italiaans contract dat ik naar het Nederlands
moest vertalen. Zelf had ik geen tijd en ik heb de job uitbesteed
aan een Vlaamse die al een 10-tal jaar in Italië woonde. Ik
kan je verzekeren dat haar Nederlands overliep van de Romaanse constructies.
In zulke gevallen kan enkel een grondige revisie nog soelaas brengen.
3. De eigen stijl van een land/een vertaler,
de herlokalisatie en de prepress van de taalproductie
Zoals u allemaal wel weet, wordt er heus wel een
onderscheid gemaakt tussen Zuid- en Noord-Nederlands. Het komt regelmatig
voor dat Vlaamse teksten Verhollandst moeten worden en omgekeerd.
Dat is wat de linguïsten geostijl noemen en dat is ook de reden
waarom we bijv. op termijn een Eurologos filiaal in Nederland willen
openen: Nederlandse ondernemingen, ook al zijn ze maar op enkele
tientallen km afstand van Antwerpen gevestigd, zijn niet erg gesteld
op het Belgisch Nederlands / op teksten die in Vlaanderen vertaald
zijn. Het omgekeerde is trouwens ook waar.
Nu even praktisch. Hoe verloopt een job bij ons concreet?
Dit is het schema dat gewoonlijk gevolgd wordt.
Ongeveer 10 procent van de opdrachten komt per fax, de andere 90
per mail. De gewone post heeft bijna compleet afgedaan. Elke job
krijgt meteen een nummer dat hij tot en met de facturatie draagt.
De projectmanager bekijkt de job als het ware in al zijn facetten
en kiest de beste vertaler voor deze job. Hiervoor houden we rekening
met verschillende criteria. Allereerst bekijken we het technische
karakter van een tekst. Dan kijken we wie de vorige vertaling gemaakt
heeft. Een ingenieur zal bijvoorbeeld nooit een lingeriefolder vertalen.
Is de tekst bijvoorbeeld medisch, dan gaat hij naar een dokter of
iemand die alleszins vertrouwd is met het onderwerp. Maar meestal
gaat de tekst dan naar een interne terminoloog of vertaler (Antwerpen
of Brussel voor het Frans of het Nederlands), een externe vertaler
of rechtstreeks naar een filiaal in het buitenland waar de job verder
opgevolgd wordt, tot en met de revisie. Iedere vertaling wordt immers
door een tweede vertaler gereviseerd. Enkel op die manier kan het
aantal fouten tot bijna nul herleid worden.
Zo verzorgden Antwerpen en Brussel, zetels waarmee ik uiteraard
het best vertrouwd ben, voor verscheidene uitgeverijen publicaties
over geschiedenis, aardrijkskunde, kunstgeschiedenis. Voor dergelijke
uitgaven gebeuren er revisies na revisies. Waarvoor uiteraard betaald
wordt. Ook in vertaling heeft kwaliteit zijn prijs. Aan een intern
werkdocument worden andere eisen gesteld dan aan een folder die
op honderdduizenden exemplaren gedrukt wordt.
Is het moeilijk om technische teksten te vertalen?
Soms wel, soms een beetje minder. Zo bijvoorbeeld ook bij de vertaling
en de prepress van deze catalogus voor elektriciteitsmateriaal die
op het eerste gezicht wel indrukwekkend lijkt. Het was trouwens
mijn allereerste job waarmee ik ineens twee maanden zoet was. Voor
veel items kon ik me gewoon baseren op de voorgaande catalogus en
het glossarium dat daarvoor speciaal was opgemaakt. Bij problemen
blijkt vaak een telefoontje naar een ingenieur van het bedrijf de
beste oplossing (om een neologisme in te voeren bijvoorbeeld). Voor
deze job werd trouwens rechtstreeks in Quark XPress gewerkt: een
vertaler moet tegenwoordig alles kunnen. De klant wil graag een
afgewerkt product dat hij zo aan zijn drukker kan overhandigen.
Daarom beschikt ons hoofdkantoor dan ook over een grafische afdeling
die indien gevraagd de DTP en de multimediapublishing (CD, Webpublishing
in verschillende talen, enz.) kan verzorgen. Sinds we een zetel
in Tokio hebben, kunnen we zelfs met Japans overweg. We leveren
vaak afgewerkte catalogi of brochures in verschillende talen. Uiteraard
bepaalt ook het soort klanten dat je hebt, sterk de dingen waar
je mee bezig bent. Een van onze grotere klanten is een producent
van verlichtingsarmaturen. Als je jarenlang alle persberichten,
mailings, brieven, catalogi, interne en externe newsletters vertaalt,
geraak je door en door vertrouwd met de bedrijfscultuur en het jargon.
En voor je't weet loop je overal met je ogen naar de plafonds gericht
op zoek naar armaturen.
Of kom je op een tentoonstelling, en ga je meteen kijken hoe de
uiteindelijke catalogus er nu uitziet.
4. Werktijden en leveringstijden
Of het er ook bij Eurologos hectisch aan toe gaat?
Reken maar, we kunnen de vergelijking met de meest productieve reclamebureaus
gerust doorstaan. De meeste jobs zijn onaangekondigd en moesten
gisteren al af zijn. Auteurs gunnen zichzelf meestal de snelheid
van een stoptrein, maar het vertaalbureau en de drukker moeten op
TGV-snelheid werken. Met soms avond-, nacht- of weekendwerk tot
gevolg. Dit voorjaar besloot een klant naar de beurs te gaan. Zijn
prospectus moest op het laatste moment voor een groot deel omgegooid
worden. Bij Eurologos heeft het licht toen 's nachts lang gebrand.
En de koffie vloeide rijkelijk. Andere klanten hebben dan weer wekelijks
terugkerende vertalingen. Misschien hebben jullie al gehoord van
het Project Focus on Flanders, dat de Vlaamse Gemeenschap in samenwerking
met een uitgeverij realiseert. Elke dag neemt een redacteur de Vlaamse
kranten door en vat het nieuws van de week samen in ongeveer 700
regels. Dit wordt dan een boekje dat naar alle buitenlandse journalisten,
ambassades, consulaten gestuurd wordt. Uiteraard begrijpt men daar
weinig of geen Nederlands en daarom wordt het vertaald. Dinsdag
krijgen we een eerste deel, dat woensdag in drie talen vertaald
moet zijn, woensdag nog een deel tegen donderdag en donderdagmiddag
nog een deel dat vrijdag in alle vroegte klaar moet zijn, zodat
er tijdig gedrukt kan worden. Dit kan uiteraard enkel wanneer de
vertalers precies weten wanneer ze hun copy krijgen, de revisor
klaar staat om de vertaling na te lezen, en de projectmanager iedere
betrokkene die te laat is een standje geeft en noodscenario's uitwerkt.
5. Automatisch vertalen
U vraagt zich wellicht af of er inmiddels veel automatisch
vertaald wordt. Het is inderdaad al gebeurd dat een klant belt met
de vraag of ik zijn 800 bladzijden tegen drie dagen later met de
computer kan vertalen. Die heb ik helaas uit zijn droom moeten helpen,
een droom die trouwens meer door de media gevoed wordt dan door
onze sector zelf.
Automatisch vertalen is meer een steun voor human translation. Wij
gebruiken Systran, de leader op wereldniveau (ook bij de EU in gebruik).
Maar de talencombinaties werken niet altijd even goed. De combinatie
Russisch-Engels bijv. is één van de beste en dat komt
omdat de Amerikanen tijdens de Koude Oorlog jarenlang voor spionage
de Russische militaire gesprekken hebben vertaald. Omdat later een
update is gekomen op de Systran van die tijd, is die talencombinatie,
enkel naar het Engels toe, niet naar het Russisch, heel sterk geworden.
We zullen dus moeten wachten tot die systemen efficiënter worden.
In ieder geval zal de vertaler altijd de eindverantwoordelijke blijven
voor de tekst. Vertaalgeheugens zoals Trados en Déja Vu (gratis
demoversie voor één maand via www.atril.com) zijn
wel in stijle opmars. De meeste van onze interne vertalers werken
met Trados. Trados herkent tekstgedeeltes en woorden die in vroeger
vertaalde teksten voorkwamen en vertaalt die voor. Voor teksten
met veel herhaling ontstaat er een tijdswinst van ongeveer 20 %.
Dit is bijvoorbeeld heel interessant voor brochures waarvoor elk
jaar een update uitgegeven wordt. Maar wees dus gerust, onze nobele
taak van vertaler is nog niet in gevaar. Zeker wie Nederlands in
zijn combinatie heeft, moet niet snel voor zijn job vrezen. Bedankt
om naar me te hebben geluisterd. Verder wil ik mijn collega's bedanken
die me hier zijn komen bijstaan.
|
